Dla rodziców
Świadomość językowa
Tutaj mogą Państwo przeczytać o korzyściach płynących ze świadomego stawiania języka w centrum uwagi. Podpowiadamy, jak stworzyć atmosferę sprzyjającą nauce oraz kiedy jest najlepszy moment, by zacząć dbać o język (mały spoiler: zawsze!).
Wrażliwość językowa wzmacnia pewność siebie
Wspólne zachwycanie się, zdumiewanie i rozmyślanie nad językiem (językami) w domu, przedszkolu i szkole wyostrza świadomość językową dzieci. Dorastanie w środowisku sprzyjającym nauce języków budzi ciekawość języków i pomaga dzieciom rozwinąć wyraźną wrażliwość językową, która przynosi im korzyści w wielu obszarach nauki. Dzieci wychowujące się w środowisku wielojęzycznym mogą czerpać z wielu zasobów i oprócz umiejętności językowych rozwijać również zdrową samoświadomość.
Języki są złożone. Posiadają wiele reguł, a czasem niemal tyle samo wyjątków. Niezależnie od tego, czy jest to język otoczenia (niemiecki), język obcy czy język pochodzenia – każdy język, którego uczą się dzieci, uruchamia procesy refleksji językowej. Uwrażliwiają one dziecko na reguły, wzorce i koncepcje językowe (James & Garrett 1992). W szczególności dzieci, które na wczesnym etapie stykają się z dwoma systemami językowymi (np. językiem kraju zamieszkania i językiem odziedziczonym), wykazują wyższą uważność na struktury językowe niż dzieci, które do momentu pójścia do szkoły wychowywały się jednojęzycznie (Wildemann 2013: 324; por. także Bialystok 1991). W praktyce oznacza to, że rozwój świadomości językowej jest ściśle spleciony z rozwojem poznawczym. Dzieci o wyższej świadomości językowej są m.in. pewniejsze w stosowaniu reguł gramatycznych (Eichler 2007), wykazują wyższy poziom rozumienia tekstu czytanego (Brimo et al. 2017) oraz osiągają lepsze wyniki w ortografii (Apel et al. 2012).
Doceniające i świadome podejście do języka (lub języków) sprzyja również budowaniu pozytywnej postawy emocjonalnej wobec nich oraz wobec różnorodności językowej. Dzieci, które nie muszą ukrywać swojego języka pochodzenia, lecz dorastają w otwartym środowisku pozwalającym im mówić w tym języku i o nim, rozwijają w sobie tolerancję oraz zrozumienie dla osób posługujących się innymi językami i dialektami, a także dla ich kultury (Finkbeiner 2017).
Na płaszczyźnie społecznej rozwijanie świadomości językowej pomaga dzieciom (i dorosłym) komunikować się z innymi, wczuwać się w ich sytuację oraz lepiej rozumieć ich intencje (Tomasello 2008: 25). Wrażliwość na język ułatwia również dobór odpowiednich słów w zależności od sytuacji, a tym samym działanie w sposób adekwatny społecznie. Dzieci, które obok języka kraju zamieszkania przyswoiły także swój język pochodzenia i rozwinęły wobec niego pozytywną postawę, potrafią pewnie poruszać się w szerokim środowisku społecznym.
Za pomocą języka (lub języków) można wpływać na myśli, postawy i działania – co widać wyraźnie na przykładzie polityki, mediów czy reklamy. Wyostrzona świadomość językowa pozwala ludziom odróżniać prawdę od fałszu, a także rozpoznawać manipulację oraz nadużycia językowe (Finkbeiner 2017, James Garrett 1992: 12). Tym samym świadomość językowa sprzyja wypracowaniu postawy krytycznej wobec języka i uwrażliwia na jego manipulacyjną siłę (Gornik 2014: 46).
Zarówno rodzice, jak i wychowawcy czy nauczyciele mogą celowo wspierać świadomość językową dzieci. W atmosferze pełnej akceptacji i poprzez zabawę można uwrażliwiać dzieci na specyfikę ich języka (lub języków) na wiele sposobów.
Wskazówki dla rodziców: Rodzice mogą na przykład ćwiczyć z dziećmi proste łamańce językowe w języku pochodzenia (i w języku kraju zamieszkania), nazywać owoce i warzywa w językach używanych w domu lub po prostu nawiązać do ulubionych tematów dziecka (np. zwierząt, jednorożców czy czarodziejów) i wspólnie ułożyć historię w języku pochodzenia (Hricová 2021: 46–48). Cierpliwość i pozytywne wzmacnianie są przy tym znacznie ważniejsze niż bezbłędna mowa czy skomplikowane koncepcje pedagogiczne. Już samo proste pytanie o ulubione słowo dziecka w języku pochodzenia może stać się tematem rozmowy na cały wieczór.
Wskazówki dla placówek edukacyjnych: W instytucjach oświatowych świadomość językowa i refleksja nad językiem są częścią większości programów nauczania. W matematyce liczebniki doskonale nadają się do naświetlenia podobieństw i różnic między językami. W języku niemieckim w liczbach powyżej 20 najpierw wymawia się jedności, a potem dziesiątki (zweiundzwanzig), podczas gdy w wielu innych językach (jak angielski, polski czy turecki) jest odwrotnie. Porównywanie liczb pozwala też zauważyć pokrewieństwo między językami (np. hiszpański: nueve; włoski: nove; francuski: neuf). Na biologii dzieci można zachęcać do podawania nazw zwierząt w ich językach pochodzenia. Takie spontaniczne aktywności językowe są możliwe na każdym przedmiocie i pokazują, jak blisko język wiąże się z postrzeganiem świata. Na przykład polska i włoska „stonoga” (centopiedi) w języku niemieckim jest „tysiącnogiem” (Tausendfüßler), a w tureckim „czterdziestonogiem” (kırkayak) (Gürsoy 2010). Takie porównania w zabawny sposób pobudzają do myślenia o języku i zmieniają dzieci w uważnych obserwatorów rzeczywistości.
Nie. Świadomość językową można wzmacniać i rozwijać przez całe życie. Niezależnie od tego, czy chodzi o język pochodzenia, język otoczenia czy język obcy: każda sytuacja komunikacyjna jest zaproszeniem do głębszej refleksji nad językiem, jego regułami i koncepcjami. Choć ćwiczenia rozwijające świadomość językową trafiają na szczególnie podatny grunt we wczesnym dzieciństwie – kiedy mózg dziecka jest wyjątkowo chłonny – to również w dorosłym życiu napotykamy wiele sytuacji, które w naturalny sposób uruchamiają procesy refleksji nad mową. Dzieje się tak, gdy szukamy odpowiednich słów, by nie wyjść na osoby nieuprzejme, gdy uczymy się języka obcego i porównujemy jego gramatykę z innymi językami, gdy śmiejemy się z gier słownych na spotkaniach towarzyskich, czy nawet wtedy, gdy irytuje nas dobór słów u innych osób. Refleksja nad językiem ułatwia komunikację, pomaga w autentycznym wyrażaniu siebie, wzmacnia zdolności poznawcze, uwrażliwia na konteksty kulturowe i po prostu sprawia radość.
Apel, Kenn/Wilson-Fowler, Elizabeth B./Brimo, Danielle/Perrin, Nancy A. (2012): Metalinguistic contributions to reading and spelling in second and third grade students. In: Reading and Writing 25 (6), S. 1283–1305. https://doi.org/10.1007/s11145-011-9317-8.
Bialystok, Ellen (1991): Metalinguistic dimensions of bilingual language proficiency. In: Bialystok, Ellen (Hg.): Language Processing in Bilingual Children. 1. Aufl. Cambridge University Press. S. 113–140. https://doi.org/10.1017/CBO9780511620652.008.
Brimo, Danielle/Apel, Kenn/Fountain, Treeva (2017): Examining the contributions of syntactic awareness and syntactic knowledge to reading comprehension. In: Journal of Research in Reading 40 (1), S. 57–74. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12050.
Eichler, Wolfgang (2007): Sprachbewusstheit. In: Sprachliche Kompetenzen. Konzepte und Messung. DESI-Studie (Deutsch Englisch Schülerleistung International). Beltz : Weinheim u.a. S. 147–157. https://doi.org/10.25656/01:3242.
Finkbeiner, Claudia/White, Joanna (2017): Language Awareness and Multilingualism: A Historical Overview. In: Cenoz, Jasone/Gorter, Durk/May, Stephen (Hg.): Language Awareness and Multilingualism. Cham: Springer International Publishing. S. 1–15. https://doi.org/10.1007/978-3-319-02325-0_1-2.
Gailberger, Steffen/Wietzke, Frauke (Hg.) (2013): Handbuch Kompetenzorientierter Deutschunterricht: Mit Online-Materialien. Weinheim: Beltz.
Gornik, Hildegard (2014): Sprachreflexion. Sprachbewusstheit, Sprachwissen, Sprachgefühl und die Kompetenz der Sprachthematisierung – ein Einblick in ein Begriffsfeld. In: Gornik. Hildegard (Hg.): Sprachreflexion und Grammatikunterricht. Baltmannsweiler: Schneider, S. 41-58.
Gürsoy, Erkan (2010): Language Awareness und Mehrsprachigkeit. In: Kompetenzzentrum ProDaZ.
Hricová, Marianna (2021): Sprachförderung bei Mehrsprachigkeit: ein Ratgeber für Eltern, Pädagogen und Therapeuten (= Ratgeber für Angehörige, Betroffene und Fachleute). 1. Auflage. Idstein: Schulz-Kirchner Verlag.
James, Carl/Garrett, Peter/Candlin, Christopher N. (2014): Language Awareness in the Classroom (= Applied Linguistics and Language Study). Hoboken: Taylor and Francis.
Tomasello, Michael (2008): Sozial-kognitive Grundlagen der Sprachentwicklung. In: Funke, Reinold/ Jäkel, Olaf /Januschek, Franz (Hg.): Denken über Sprechen. Facetten von Sprachbewusstheit. Flensburg: Flensburg University Press. S. 25–32.
